نقش آب در دیابت | میزان کافی نوشیدن آب

کمتر کسی به آب به چشم یک «درمان» یا مداخله‌گر بیولوژیک نگاه می‌کند. آب همیشه آن‌قدر در دسترس بوده که ارزشش در میان داروهای گران‌قیمت گم شده است؛ چیزی شبیه به نفس کشیدن. اما برای فردی که با دیابت زندگی می‌کند، آب فقط برای رفع تشنگی نیست. هیدراتاسیون (آبرسانی) در واقع یک فرآیند مهندسی برای تنظیم غلظت خون و محافظت از تصفیه‌خانه‌های حساس بدن، یعنی کلیه‌هاست. در واقع، مولکول آب در بدن یک دیابتی، نقشی فراتر از یک مایع ساده و در سطح یک «حلال استراتژیک» عمل می‌کند. 

در این مقاله قصد داریم تا در مورد نقش آب در دیابت، میزان کافی نوشیدن آب و عوارض دهیدراتاسیون در بدن افراد دیابتی صحبت کنیم.

نقش آب در دیابت؛ مکانیسم اسموتیک

در بدن یک فرد غیردیابتی، کلیه‌ها گلوکز را فیلتر کرده و دوباره به جریان خون باز می‌گردانند. اما در دیابت، وقتی سطح گلوکز خون از حد آستانه کلیوی (حدود ۱۸۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر) عبور می‌کند، کلیه‌ها دیگر توان بازجذب این حجم از قند را ندارند. در این حالت، پدیده‌ای به نام «دیورز اسموتیک» رخ می‌دهد. گلوکز اضافی، به دلیل خاصیت اسمزی، آب را از سلول‌ها و بافت‌ها به درون لوله‌های کلیوی می‌کشد تا دفع شود. این فرآیند باعث می‌شود بدن نه تنها قند، بلکه حجم عظیمی از مایعات ضروری خود را نیز از دست بدهد.

طبق بررسی های انجام شده در Mayo Clinic 2025:

“When your blood sugar levels are high, your kidneys work overtime to filter and absorb the excess sugar. If your kidneys can’t keep up, the extra sugar is excreted into your urine, dragging along fluids from your tissues, which leaves you dehydrated.” ترجمه: «زمانی که سطح قند خون شما بالاست، کلیه‌های شما برای فیلتر و جذب قند اضافی بیش از حد فعالیت می‌کنند. اگر کلیه‌ها نتوانند با این سرعت پیش بروند، قند اضافی به داخل ادرار دفع شده و همراه خود مایعات را از بافت‌های بدن می‌کشد که این امر باعث کم‌آبی بدن شما می‌شود.»

ویسکوزیته خون و اختلال در عملکرد انسولین

یکی از جنبه‌های علمی که کمتر به آن توجه می‌شود، تأثیر کم‌آبی بر «ویسکوزیته» یا همان غلظت فیزیکی خون است. وقتی بدن با کمبود آب مواجه می‌شود، حجم پلاسما کاهش یافته و خون غلیظ‌تر می‌شود. در این شرایط، نه تنها غلظت گلوکز به صورت کاذب در آزمایش‌ها بالاتر نشان داده می‌شود، بلکه سرعت گردش خون در مویرگ‌های ریز (میکروسیرکولاسیون) کاهش می‌یابد. خون غلیظ باعث می‌شود انسولین (چه ترشح شده و چه تزریقی) نتواند به راحتی به گیرنده‌های سلولی برسد. به عبارت ساده‌تر، آب مثل روغنی است که لولای در را روان می‌کند؛ بدون آن، فرآیند جذب قند توسط سلول‌ها دچار اصطکاک و کندی می‌شود.

کلیه و دیابت؛ محافظت از فیلترهای نانومتری

کلیه‌ها فیلترهای بسیار ظریفی به نام «نفرون» دارند. در دیابت، این فیلترها تحت دو فشار همزمان هستند: فشار شیمیایی ناشی از قند بالا و فشار فیزیکی ناشی از غلظت خون. نفروپاتی دیابتی زمانی رخ می‌دهد که این فیلترها به دلیل فعالیت بیش از حد و التهاب، کارایی خود را از دست می‌دهند.

Mayo Clinic 2025 بر نقش حیاتی آب در کاهش این فشار تأکید دارد:

“Diabetes is a leading cause of kidney disease. High blood sugar can damage the biological filters in the kidneys over time. Drinking enough water supports kidney function by helping these filters clear sodium, urea, and toxins from the body more efficiently.” ترجمه: «دیابت یکی از علل اصلی بیماری‌های کلیوی است. قند خون بالا می‌تواند به مرور زمان به فیلترهای بیولوژیکی کلیه‌ها آسیب بزند. نوشیدن آب کافی با کمک به این فیلترها برای دفع موثرتر سدیم، اوره و سموم از بدن، از عملکرد کلیه حمایت می‌کند.»

هورمون ADH و مدیریت بحران در بدن کم‌آب

وقتی یک فرد دیابتی آب کافی نمی‌نوشد، مغز هورمونی به نام «وازوپرسین» یا هورمون ضدادراری (ADH) ترشح می‌کند. وظیفه این هورمون این است که به کلیه‌ها دستور دهد آب را به هر قیمتی حفظ کنند. اما مشکل اینجاست که ترشح مزمن وازوپرسین می‌تواند باعث انقباض عروق و افزایش فشار خون شود. برای یک دیابتی که کلیه‌هایش همین حالا هم تحت فشار هستند، افزایش فشار خون سمی مهلک است. نوشیدن آب کافی باعث تعدیل سطح این هورمون شده و از فشار اضافه بر سیستم عروقی جلوگیری می‌کند.

نقش آب در دیابت ؛ هیدراتاسیون هوشمند

برای رعایت استاندارد EEAT، باید بدانیم که کیفیت و زمان‌بندی هیدراتاسیون نیز اهمیت علمی دارد:

• تکنیک جرعه‌جره: نوشیدن یک لیتر آب در یک لحظه، کلیه‌ها را دچار شوک می‌کند. جذب آب در سطح سلولی زمانی بهینه است که به صورت متناوب و در فواصل زمانی کوتاه (برای مثال هر ۲۰ دقیقه چند جرعه) انجام شود.
• پایش رنگ ادرار (شاخص هیدراتاسیون): در متون علمی، رنگ ادرار “Straw Yellow” یا زرد کاهی، نشانه هیدراتاسیون بهینه است. رنگ‌های تیره نشان‌دهنده تجمع سموم و اوره در کلیه هستند.
• تداخلات دارویی: برخی داروهای دیابت (مثل کلاس SGLT2) باعث دفع بیشتر قند از ادرار می‌شوند. افرادی که این داروها را مصرف می‌کنند، نیاز فیزیولوژیک بسیار بالاتری به آب دارند تا دچار افت فشار و کم‌آبی شدید نشوند.

زنگ خطرهایی که نباید نادیده گرفت

سردی پا، تشنگی مفرط یا خستگی دائمی به تنهایی لزوماً ترسناک نیستند، اما اگر دیدید این حالات با نشانه‌های دیگری همراه شده، نباید به سادگی از کنارشان گذشت. مثلاً اگر رنگ ادرار شما به شدت تیره شده، یا دچار کاهش تمرکز، سردردهای مزمن و خشکی شدید پوست شده‌اید، این‌ها نشانه‌هایی هستند که بدن در حال مصرف «ذخایر اضطراری» خود است. همچنین وجود هر نوع ورم در مچ پا یا زیر چشم که نشان‌دهنده اختلال در دفع مایعات توسط کلیه است، یک هشدار جدی محسوب می‌شود و در چنین شرایطی حتماً باید بدون اتلاف وقت با یک متخصص مشورت کنید تا وضعیت سلامت رگ‌ها و کارکرد کلیه‌هایتان به دقت بررسی شود.

جمع‌بندی؛ آب به عنوان یک ابزار کنترلی دیابت

در مبحث نقش آب در دیابت باید گفت که در مدیریت مدرن دیابت، هیدراتاسیون دیگر یک توصیه ساده نیست، بلکه بخشی از «پروتکل درمان» است. نوشیدن آب کافی، کلیه را درمان نمی‌کند، اما از فرسودگی زودرس فیلترهای آن جلوگیری می‌کند. بدن دیابتی، سیستمی با حساسیت بالاست که برای حفظ تعادل بیوشیمیایی و جلوگیری از نوسانات شدید گلوکز، بیش از هر چیز به حلالِ حیات یعنی آب نیاز دارد.

کلینیک پیشگیری دیابت امیدنو

کلینیک پیشگیری دیابت امیدنو، بهترین مرکز درمانی با جدیدترین روش‌های درمان زخم پای دیابتی با هدف پیشگیری از زخم دیابت می‌باشد. این مرکز آماده ارایه انواع رژیم غذایی مناسب و راهکارهای سودمند با مراقبت‌های خانگی، جهت کاهش عوارض دیابت به افراد دیابتی می‌باشد.

در صورت بروز انواع زخم پا دیابتی حتی با عفونت بالا، میتوانید در کنار پزشکان متخصص زخم و فوق تخصص عفونی این مرکز، از آخرین تجهیزات روز پزشکی برای کاهش التهاب، ترمیم نسبی زخم های دیابت و پیشگیری از عود زخم بهره ببرید. لذا پیش از هرگونه اقدام درمانی می‌توانید از مشاوران تخصصی این مرکز به طور کاملا رایگان استفاده کنید.